Toplumsal Medya Çağında Beşere Ne Olacak?

Hatırlayın o birinci anları: İnternetin tozlu yollarında, Six Degrees ve MySpace üzere eski yolcular, insanları sanal bir köprüyle birbirine bağlıyordu, tıpkı antik ipek yollarının tüccarları üzere fikirleri taşıyan. Sonra Facebook doğdu, bir ihtilal üzere; Twitter’ın kuşları gökyüzünü doldurdu, özgürce cıvıldayan bir kuş sürüsü; Instagram’ın renkleri gözlerimizi kamaştırdı, bir ressamın paletindeki canlı fırça darbeleri. Toplumsal medya, kolay bir sohbetten öte, bir evrimdi – yazılı sözlerden görüntülere, statik paylaşımlardan canlı akışlara, bir ırmağın deltaya dönüşümü üzere dallanıp budaklanan. İnsan, artık coğrafyanın zincirlerinden kurtulmuş, dünyanın öbür ucundaki bir yabancıyla kalp atışlarını paylaşabiliyordu, uzaktaki bir yıldızın ışığını yakalayan bir teleskop misali.

Ama bu evrim, insanı yüceltiyor mu yoksa yoruyor mu, bir dağın doruğuna tırmanırken soluksuz bırakan rüzgâr üzere? İş dünyasında, markalar müşterilerin ruhuna dokunur oldu, bir şairin kaleminin mürekkebiyle; bugün birçok hususta beşerler, bir fırtınanın dalgaları üzere toplumsal kıyıları döven; #MeToo üzere fırtınalar toplumsal yaraları güzelleştirdi, bir şifacının merhemi üzere. İnsan, artık tek başına bir ses değil; bir koro üyesi, global bir senfonide, notalar ortasında harmoni arayan.

Ancak bu senfoni, bazen kakofoniye dönüşüyor, bir fırtınanın uğultusu üzere kulakları sağır eden. Genç ruhlar, bilhassa ergenlik çağında, akranlarının onayını ararken beyinlerindeki ödül merkezleri yanıp sönüyor, bir çiçeğin güneşe dönmesi üzere. Bir ‘beğeni’, dopamin yağmuru üzere yağıyor, ancak özdenetim şimdi olgunlaşmamışken, bu yağmur sel olup taşıyor, vadileri yutan bir ırmak üzere.

Ah, o karanlık yüz! Toplumsal medya, bir Pandora kutusu üzere, dezenformasyonu salıveriyor dünyaya, palavra rüzgarları üzere yayılan. Uydurma haberler, virüs üzere yayılıyor, bir salgın üzere toplumun damarlarında dolaşan; Cambridge Analytica üzere skandallar, saklılığın kalesini yıkıyor, bir zelzelenin surları yerle bir etmesi üzere. İnsan, datalarıyla soyulmuş bir ağaç üzere, köklerinden koparılıyor, rüzgârda savrulan kısımlar misali.

Ruh sıhhati, en derin yara: Genç kızlar, idealize edilmiş vücutlarla karşılaştırırken kendilerini kaybediyor, bir aynadaki çarpık yansıma üzere; erkekler, 14-15 yaş pencerelerinde toplumsal medyanın girdabına kapılıyor, bir girdabın çektiği gemi üzere. Anksiyete, depresyon, intihar niyetleri – bunlar, ekranların ardındaki hayaletler, gecenin karanlığında fısıldayan gölgeler. Pandemi günlerinde, idman görüntüleri pak başlar üzere görünürken, algoritmalar ‘tavşan delikleri’ kazıyor, yeme bozukluklarına, siber zorbalığa, ırkçılığa sürüklüyor, bir labirentin derinliklerinde kaybolan bir gezgin üzere.

Ama yarar da var, bir umut ışığı üzere: Birçok altkültür, sanal takviye ağlarında kimliklerini buluyor, bir çiçeğin tomurcuğunda açan üzere; utangaç ruhlar, çevrimiçi pratikle gerçek dünyaya adım atıyor, bir kuşun birinci uçuşu üzere. Toplumsal medya, irtibatın bedelini ödetirken, tıpkı vakitte yalnızlığın ilacı oluyor, bir çöldeki vahada su üzere. Psikoloji, burada devreye giriyor, APA’nın tavsiyeleri üzere, bir pusula sunuyor: Yetişkin nezaretiyle özerklik istikrarı, dijital okuryazarlık eğitimi, ziyanlı içerikten kaçınma, bir kaptanın yıldızlara bakarak rotasını çizmesi üzere.

Ve artık, geleceğe bakalım – Mark Zuckerberg’in vizyonu üzere, bir kehanet: 2030’da toplumsal medya, statik bir duvar olmayacak; etkileşimli bir hayat olacak, bir ırmağın akışı üzere durmadan değişen. ‘Beğeni’ler solacak, yerini gerçek vakitli kontaklara bırakacak, solmuş çiçekler üzere toprağa düşen. Yapay zeka, giyilebilir aygıtlarla -Meta Gözlükleri gibi- dijitali gerçekle harmanlayacak, ‘fijital’ bir dünya yaratacak, bir ressamın tuvalinde renklerin karışması üzere. Artırılmış gerçeklik filtreleri, sanal gerçeklik buluşmaları; insan, telefon ekranından kurtulup, sokaklarda sanal onaylar alacak, bir hayalden uyanan üzere.

Ama bu, onay dileğini mu besleyecek yoksa doyuracak mı, bir açlığın sonsuz ziyafeti üzere? Kıssada olduğu üzere, yürüyüşte 50 övgü alan biri, sonraki gün üçle yetinemezse, öz bedelimiz neye dayanacak, bir kumdan kalenin dalgalara karşı direnişi üzere? Gelecek, düzenlemelerle şekillenecek: Hükümetler, şirketler, kullanıcılar; söz özgürlüğüyle güvenlik ortasında bir dans, bir vals üzere şık lakin tehlikeli. İnsan, daha kontaklı olacak, lakin bu ilişki ruhu mu kurtaracak yoksa tüketecek mi, bir ateşin ısısını mı yoksa yakıcılığını mı verecek? Algoritmalar, bizi daha güzel tanıyacak; içerik kişiselleşecek, nefret söylemi silinecek, bir bahçıvanın yabani otları ayıklaması üzere. Lakin tehlike burada: Çok ilişki, uykuyu, fizikî aktiviteyi, yüz yüze sohbetleri çalabilir, bir hırsızın gecede gölgelenmesi üzere.

Sosyal medya çağında beşere ne olacak? Bir kelebek üzere, kozasından çıkıp uçacak mı, yoksa ağın iplerinde örümcek avı mı olacak, bir avcının ağına düşen bir böcek üzere? Dokümanların ışığında, yanıt istikrarda yatıyor: Evrim bize global ilişki ikram etti, bir yıldız yağmuru üzere; fakat riskler ruhu yaralıyor, dikenli bir gül üzere. Gelecek, toplumsal hayatta, -etkileşimli, sürükleyici, AI destekli- umut vaat ediyor, bir şafağın doğuşu üzere. Ancak insan, bu çağın efendisi olmalı, kölesi değil, bir kaptanın dümeninde olduğu üzere. Edebi bir metaforla: Ekranlar ayna ise, biz yansıyan değil, bakan olmalıyız, bir şairin gözleriyle. Dijital sis dağıldığında, gerçek temaslarla yine doğacağız; daha güçlü, daha şuurlu, daha insan, küllerden doğan Anka kuşu üzere.