“Hayatımızı seçme özgürlüğü, refahımıza büyük katkılar sağlayabilir. Refah perspektifinin ötesinde, özgürlüğün kendisi de kıymetlidir. Düşünebilmek ve seçebilmek, en insani iki husus değil midir? Dijital dünyada neyi edinmek yahut takip etmek için âlâ bir nedenimiz olduğunu bizim belirlememiz gerekir.”
Dijital refah, dijital âlâ oluş, milletlerarası kullanımıyla ‘digital well-being’, uygun bir ömür sürmemiz üzerinde dijital teknolojilerin rolünü bahis alan bir kavram. Bilim dünyasının gündeminde fakat toplumda şimdi karşılığının olup olmadığından emin değilim. Muhtemelen bu mevzuyu konuşmaya başladığımızda üstün bir toplum formuna erişmişiz demektir. Zira dijital teknolojiler ekseninde yer alan dijital refahın bir boyutu etik, bir boyutu özgürlüklerle ilgili.
Dijital refah konusunu bilimsel araştırma* sonuçları ve ömrümüze dokunan örnekler üzerinden açıklayarak neden gündemimize girmesi gerektiğini tartışıyorum bu yazıda. En yaşamsal önceliğimiz sıhhatle başlayalım.
Dijital Teknolojilerin Sıhhat Hizmetlerinde Kullanımı
Fiziksel ve zihinsel sıhhat, âlâ oluşun ana bileşenleridir ve sıhhat hizmetlerine erişim ile bu hizmetlerin kâfi halde sunulması refahın temelidir. Dijital teknolojilerin hayat kalitesini nasıl iyileştirebileceği konusu kapsamlıdır; sırf bireyin fizikî yahut zihinsel sıhhatini değil, daha geniş ögeleri da kapsayabilir. Örneğin, inançlı bir mesken ortamı, düzgün sıhhat şartlarını ve bireyin toplumsal ahengini yansıtabilir ve bu da sıhhatteki refahın bir kesimidir. Akıllı takip sistemleri üzere teknolojik yenilikler, dijital teknolojilerin bireyleri kendi sıhhatlerini yönetme konusunda güçlendirmesini sağlıyor ve yakın gelecekte tıbbi uygulamaların gelişimini şekillendiren bir güç olacak üzere görünüyor.
Örneğin e-sağlık teknolojilerindeki yenilikler, hastanın yetilerini artırabilecek yahut ilaç uyumsuzluğu üzere problemleri azaltmaya yardımcı olabilecek yeni bilgi akışlarını mümkün kılıyor. Makine öğrenmesi, Alzheimer üzere hastalıkların teşhisinde daha sağlam ve verimli usuller sunarken, sanal gerçeklik/artırılmış gerçeklik (VR/AR) teknolojileri ile beyin-bilgisayar arayüzlerindeki gelişmeler fizikî rehabilitasyon için yeni araştırma alanları yaratıyor. Tıpkı vakitte bilişsel davranışçı terapi için yeni tedavi yolları sağlıyor. Birtakım çalışmalar ise, dijital teknolojilerin kullanıcıların ruh sıhhatine ziyan verebileceğini yahut davranışsal bağımlılığa katkıda bulunabileceğini ileri sürüyor. Zira sıhhat hizmetlerinde dijital teknolojilerin kullanımı, makine tahsili ve robotikle sonlu değildir; klinik ortamlarda toplumsal medyanın kullanımını da içerir.
Örneğin şöyle sorular tartışılıyor; makine öğrenmesiyle ruhsal zahmetlerini tabir eden insanların niyeti tespit edilip, berbat sonuçlanma ihtimali bulunan senaryolarda bireylere müdahale edilmeli midir? Makine öğrenmesi intihara meyilli insanları tespit edip yardım ulaştırılmasını sağlayabilir mi? Kimi klinisyenlere nazaran, şahısların intihar niyetlerini paylaşmaları terapötik bir tesire sahiptir ve negatif değildir. Pekala, risk altındaki hastaların otomatik olarak tespit edilmesini amaçlayan makine öğrenmesi, şahısların terapötik maksatlı bir paylaşımı ile kendine ziyan verme niyetini yanlışsız halde ayırt edemezse ne yapılmalıdır? Bu durumda bireyin çevrimiçi davranışının yanılgılı yorumlanmasından kaynaklanan uygunsuz klinik müdahale, hastanın zımnilik ve özerklik sonlarına hürmet gösterilmemesi nedeniyle istemeden ziyana yol açabilir mi?
Sağlık hizmetlerinde dijital teknolojilerin rolü, data kapalılığı ve hasta özerkliği üzere hususlar etrafında şekillenen etik sorulara, sıhhatte robotik sistemler ve yapay zekanın kullanımıyla ortaya çıkan sorular eklenmiştir. “Sağlık hizmetlerinden kim sorumlu olmalıdır?”, “Otomatik kararların anlaşılabilirliği nasıl sağlanabilir?”, “Dijital sıhhat hizmetlerine eşit erişim nasıl garanti edilebilir?” üzere sorular…
Sağlık datalarının hassas niteliği nedeniyle kapalılığın ön plana çıkması kaçınılmazdır. Dahası araştırmacılar, yardımcı teknolojilerin birden fazla vakit bireyin bağımsızlığını yahut güçlenmesini destekleyen bir bakım biçimi olarak pazarlanmasına karşın, problemlerine da işaret ediyor. Örneğin, bu teknolojiler kullanıldığında bakım sorumluluğunun uzman kurumlardan, bakım alan bireylerin meskenlerine taşınması nedeniyle türel, toplumsal ve etik sıkıntıların oluştuğu düşünülüyor. Pekala ne yapmalı?
Hesap verebilen, bizi anlayan ve erişilebilir teknolojiler talep etmeliyiz.
-
Ev ortamında kullanılmak üzere geliştirilen yardımcı teknolojiler, hastaları profesyonel sıhhat hizmeti sağlayıcılarından uzaklaştırıyor ve ulusal sıhhat hizmetlerinin hesap verebilirliğini azaltıyor. Ebeveyn yahut aile üyeleri üzere gayri resmî bakım verenlerin üzerindeki yükü çok artırıyor.
-
Kullanıcılara sıhhatleri ve yeterli oluşlarıyla ilgili bilgi sunmak, bilgiyi yanlış anlamaktan kaynaklanan korkuyu artırabilir.
-
Çeşitli araştırmalar, incelenen hizmetlerin çoğunlukla, kullanıcıların test sonuçlarının manalarını daha güzel kavramalarına yahut bunlarla başa çıkmalarına yardımcı olan ek takviye hizmetlerini sunmadığını göstermiştir. Klasik hasta-doktor münasebetinde örneğin, meçhul bir tanıya ait bilgiyi uygun biçimde aktararak tasayı hafifletmek hekimin sorumluluğundadır. Birincil bakım sağlayıcısı, sadece tedaviden değil, hastanın tedaviyi anlamasından da kısmen sorumludur. Lakin elektronik sıhhat (eHealth) teknolojilerinde bu ilginin kurulması yahut sürdürülmesi kolay değildir.
-
E-sağlık teknolojilerinin her gereksinim duyan kişi için erişilebilir olup olmayacağı sorusu tartışmaya açıktır. Örneğin, kullanışsız bir arayüz tasarımı yaşlı hastalar üzere toplumun kimi kısımlarının hizmetlere erişimini engelleyebilir. Bilgilerin çok karmaşık sunulması, kullanıcıların teklifleri anlamasını yahut pratikte kullanmasını zorlaştırabilir. Bunların tahlili yüksek maliyetler gerektirir. Bu nedenle, yardımcı robot teknolojilerinin tüketiciler için kullanışlı hale gelmesi teknoloji sahiplerinin sorumluluğudur.
-
2005 yılında Dünya Sıhhat Örgütü, üye devletlerin e-sağlık tahlillerini uygulamaya yönelik ulusal stratejiler geliştirmeleri teklifinde bulunmuştur. Bu karar, “sağlık ve sıhhatle ilgili alanlarda bilgi ve bağlantı teknolojilerinin maliyet faal ve inançlı kullanımı” olarak tanımlamıştır.
Dijital Teknolojilerin Eğitim ve İstihdamda Kullanımı
Teknolojik gelişmeler eğitimin tabiatını değiştiriyor. Bu nedenle müfredatlarının dijital okuryazarlığa daha fazla odaklanması gereksinimi doğmuştur. İş dünyasında ise, çalışanların değişen şartlara ahenk sağlamak için daima yeni marifetler öğrenmesi yahut mevcut marifetlerini geliştirmesi mecburî hale gelmiştir. Dünya Ekonomik Forumu’nun İşlerin Geleceği raporu, yüksek süratli taşınabilir internet, yapay zeka, büyük bilgi analitiği ve bulut bilişimi üzere teknolojik etkenlerin global iş gücü piyasalarını nasıl dönüştürdüğünü ele alıyor. Raporda, “refahın, toplumsal ilerleme ve ferdi gelişim için tabiatı gereği taşıdığı fırsatların, tüm paydaşların eğitim ve öğretim sistemlerinde, iş gücü piyasası siyasetlerinde, marifet geliştirmeye yönelik iş yaklaşımlarında, istihdam düzenlemelerinde ve mevcut toplumsal kontratlarda ıslahat başlatma kapasitesine kritik derecede bağlı olduğu” söz ediliyor.
Bilim dünyasında yoğunşekilde VR/AR dahil çeşitli dijital teknolojilerin hayat uzunluğu öğrenmeyi, kendini gerçekleştirmeyi ve yeni fırsatlara açıklığı nasıl destekleyebileceği tartışılıyor. Örneğin, etkileşimli görüntü oyunlara dayalı öğrenmenin öğrencilerde bilişsel marifetleri geliştirip geliştirmediği inceleniyor. Akıllı telefonların bir öğrencinin ruh halini otomatik olarak algılayıp algılayamayacağı emsal bir örnek olarak düşünülebilir. Eğitim yahut iş hayatında teknolojinin şahıslardaki bu tespitlerinin farkındalık oluşturarak, gerilim idaresi yahut duygusal anlayışı artırarak iş yükünün düzenlenmesine yardımcı olup olamayacağı araştırılıyor.
Refah hedefli kullanılan dijitalde otomatik izleme ve nezaret araçlarına ait etik kaygılar hem eğitim hem de iş hayatında karşımıza çıkıyor. Kimi çalışmalar mahremiyet üzere etik meseleleri vurgularken, kimi çalışmalar da otomatik ölçüm sürecinin negatif tesirlerinde tespit boşluğu olduğunu sav ediyor. Bu boşluğu ele alan çalışmalardan biri, okullarda dijital teknolojilerin artan kullanımının performans ölçümünün dert yaratması nedeniyle gerilim ve depresyon yaratabileceğini öne sürüyor.
Dijital Teknolojilerin Yönetişim ve Toplumsal Kalkınmada Kullanımı
Birçok ulusal hükümet, refahın bilimsel anlayışına ve siyaset üzerindeki tesirlerine ilgi duymaya başlamıştır. Örneğin, ulusal göstergelerin izlenmesi yahut toplumsal refahı artırabilecek ‘akıllı şehirler’ üzere projelerin geliştirilmesi maksadıyla büyük data ve makine tahsiline dayalı dijital teknolojilere yönelik artan bir ilgi olduğu görülüyor.
Makine öğrenmesi ve bilgi analitiğindeki gelişmeler, mevcut bilgi setlerinden yeni içgörülerin ve çıkarımların elde edilmesini kolaylaştırıyor. Elbette burada da etik bakımdan tartışmalı bahisler ortaya çıkıyor. Bilgilerin nasıl toplanacağı ve kullanılacağı konusunda şeffaflık bekleniyor.
Akıllı kentlerin ve sıhhat hizmetlerinin dijitalleşmesine yönelik görüşler farklılık gösterse de, akıllı kentlerin gelişimini olumlu kıymetlendiren birçok görüş bulunuyor. Vatandaşların refahını belirleyen sosyo-çevresel etmenlerin güzelleştirilmesinde data akışı üreterek toplumsal hizmetlerin geliştirilebileceği düşünülüyor.
Dijital Teknolojilerin Medya ve Cümbüşte Kullanımı
“Medya ve eğlence” tahminen de bu incelemedeki en belgisiz toplumsal alandır. Dijital teknolojiler için geniş bir kullanım yelpazesini içerir. Etik riskleri yüksek olduğu üzere, sosyoloji, data bilimi, insan–bilgisayar etkileşimi üzere çok çeşitli disiplinlerin kapsamında yer alır. Medya ve cümbüş ile alakalı dijital teknolojiler, güzel oluşu teşvik etme konusunda yeni fırsatlar sunar. Örneğin, VR/AR teknolojileri, sanat galerileri ve müzeler üzere kamu kaynaklarına erişimi genişletebilir. Bir öteki örnekte, çevrimiçi oyunlar, oyunculara oyun içi avatarları aracılığıyla farklı anlatı biçimlerinde kendini tabir etme imkanı sunarak, öz-anlayış ve duygusal âlâ oluşu artırabilir. Bu süreç güçlendirici olabilir ve bireyin kendini daha âlâ anlamasını sağlayabilir.
Bu alandaki etik tartışmalara bakıldığında, örneğin toplumsal robotların iletişimsel faziletlerin ve ahlaki muhakemenin gelişimini engelleyebileceği düşünülüyor. Çevrimiçi alanda birçok bağımlılığının, bireylerin dini ve manevi kimliğinin gelişimi üzerinde olumsuz tesiri olabileceği öne sürülüyor. Sanal ortamda uzun periyodik maruziyetin, örneğin VR/AR teknolojisi aracılığıyla etrafın tipik yapısının değiştirilmesinin, nöroplastisite aracılığıyla ruhsal ve nörofizyolojik değişikliklere yol açabileceği argüman ediliyor. Bu risklerin bilhassa çocukların ve ergenlerin sinirsel ve davranışsal gelişimini etkilemesi korku verici bulunuyor.
Etik tartışmalardaki ana maksatlardan biri, etik bedelleri tasarım sürecine daha yakın bir halde entegre ederek, kullanıcıların refahını artıran dijital arayüzlerin nasıl tasarlanabileceğini anlamaktır. Refahı yükselten dijital teknolojilerin tasarlanabilmesi için kamu sıhhati, sosyoloji, ideoloji, psikoloji, kamu siyaseti, medya çalışmaları, edebiyat ve sanat üzere çeşitli alanlarda uzmanlıklardan yararlanılmalıdır.
Dijital Refah Nasıl Artar?
Dijital düzgün oluşumuz, dijital teknolojileri kullanmadaki özgürlüğümüzle de irtibatlı bir bahistir. Teknolojiler artık büyük oranda kişiselleştirilerek bize sunuluyor. Yani tercihlerimizle uyumlu bize özel tekliflerle geliyor. Gereksinimlerimiz, beklentilerimiz ve davranışlarımız hakkında edinilen bilgilerin işlendiği özelleştirilmiş hizmet ve içeriklerle karşılaşıyoruz. Mikro hedeflemeli reklamcılık üzere bilgi mahremiyetinin sonlarını zorlayan uygulamalar etik tenkitlere uğrasa da, şahsileştirilmiş hizmetlerin dijital refahımız bakımından avantajlarını yaşıyoruz. Bu mevzuda öne çıkan bahislere göz atalım:
-
Kullanılabilirlik, bir teknolojinin ergonomik açıdan ne kadar kullanılabilir olduğunu tabir eder. Örneğin kullanımının zahmetli olup olmadığı yahut kullanıcıdan çok bilgi girişi gerektirip gerektirmediği dikkate alınır.
-
Erişilebilirlik, dizaynın toplumun tüm üyeleri tarafından kullanılabilir olup olmadığı ile ilgilidir. Kozmik tasarım, eserlerin, programların ve hizmetlerin, uyarlama yahut özel tasarım gerektirmeden mümkün olan en geniş formda tüm beşerler tarafından kullanılabilir hale getirilmesidir.
-
Özerklik, şu türlü boyutları içerir: Kullanıcının uygulama içindeki kontrol ve iştirak düzeyi, uygulamanın fonksiyonelliği üzerinde sahip olunan kişiselleştirme düzeyi, kullanıcıya sunulan bilgilerin doğruluk ve güvenilirliği ve bunun kararlarını nasıl etkilediği, kullanıcının amaçsal anlayışı yani uygulamanın bireyin kendi eylemsel farkındalığını destekleyip desteklemediği, uygulamanın önerdiği eylemlerde ahlaki kıymetlendirme olup olmadığı yahut kıymetleri teşvik edip etmediği.
Sonuç olarak dijital teknolojiler hayatımızın birçok alanındaki refahı artırırken, etik tartışmaları da beraberinde hep getirecektir. Burada değerli olan sıkıntılı alanların süratli fark edilip tahlil önerisi geliştirilmesidir.
Yararlanılan Kaynak
*Burr, C., Taddeo, M., & Floridi, L. (2020). The ethics of digital well-being: A thematic review. Science and engineering ethics, 26(4), 2313-2343.
Not: Bu yazıda yararlanılan kaynaktaki bilgiler derlenerek aktarılmıştır. İçerikte öteki kaynaklardan yapılan alıntılara ait ayrıntılı bilgiler için ismi geçen çalışmalar incelenebilir.
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar büsbütün muharrirlerinin özgün fikirleridir ve Onedio’nun editöryal siyasetini yansıtmayabilir. ©Onedio
