Yapay zekâ, bilhassa büyük lisan modelleri, insan hislerine emsal reaksiyonlar üretebilme kapasitesiyle ruh sıhhati araştırmalarında yeni bir tartışma alanı açıyor. Yapılan son çalışmalar, bu sistemlerin kaygı, gerilim ve tasa üzere duygusal durumları denetimli biçimde taklit edebildiğini gösteriyor. Bu gelişme, psikoloji ve psikiyatri alanında deneysel metotların yine şekillenebileceğine işaret ediyor.
Yapay zekâ alanındaki gelişmeler, ruh sıhhati araştırmalarında da yeni bir devrin kapısını aralıyor.
Yeni bir çalışmaya nazaran büyük lisan modelleri (LLM), insanlarda görülen kimi duygusal ve bilişsel süreçleri taklit ederek ruhsal araştırmalarda kullanılabilecek deneysel araçlara dönüşebilir.
Dünya genelinde ruh sıhhati sıkıntılarının giderek yaygınlaşması, bilim insanlarını bu alanda daha tesirli sistemler geliştirmeye yönlendiriyor. Uzmanlara nazaran 2050 yılına kadar yaklaşık 1,2 milyar insanın ruh sıhhati sıkıntılarından etkilenmesi beklenirken, mevcut tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesi için yeni araştırma sistemlerine muhtaçlık duyuluyor.
Özellikle konuşma terapileri üzere ruhsal tedavilerin geliştirilmesi, ilaç araştırmalarına kıyasla daha karmaşık süreçler içeriyor.
İnsan deneyleri hem etik hem de uygulama açısından sonluluklar taşırken, hayvan modelleri de insan davranışlarının karmaşık yapısını tam manasıyla yansıtamayabiliyor.
Almanya’daki Dresden Teknik Üniversitesi araştırmacıları tarafından yürütülen yeni bir çalışmada, büyük lisan modellerinin insanlardaki birtakım ruhsal durumları incelemek için kullanılabilecek bir model olup olmadığı araştırıldı.
Araştırma takımının başkanlarından Magdalena Wekenborg, elde edilen sonuçların LLM’lerin denetimli şartlarda insanın duygusal ve bilişsel süreçlerine ilişkin birtakım örüntüleri yine oluşturabildiğini gösterdiğini belirtti.
Yapay zekâ hisleri hakikaten hissedebilir mi?
Araştırmacılar, yapay zekâ modellerinin gerçek manada hislere sahip olmadığını bilhassa vurguluyor. Fakat bu sistemlerin lisanı sürece ve insan davranışlarını tahlil etme biçimi sayesinde, muhakkak niyet ve reaksiyon kalıplarını taklit edebildiği tabir ediliyor.
Çalışmada LLM’lere kaygı, dert, öfke, hüzün, gerilim ve tasa üzere farklı duygusal durumları yansıtacak formda misyonlar verildi. Daha sonra bu durumların çeşitli düzenleme metotlarıyla değiştirilip değiştirilemeyeceği incelendi.
Araştırmacılar ayrıyeten, yapay zekâ modellerinde oluşturulan bu duygusal durumların insanlarda benzeri ruh hallerinde ortaya çıkan kimi bilişsel kusurlara yol açıp açmadığını kıymetlendirdi.
Sonuçlar, modellerin insan zihnine sahip olmadığını lakin makul zihinsel süreçleri ve davranış biçimlerini istatistiksel olarak taklit edebildiğini ortaya koydu.
Psikoloji araştırmalarında yeni bir araç olabilir
Uzmanlara nazaran bu yaklaşım, beşerler yahut hayvanlar üzerinde yapılması güç ya da etik açıdan mümkün olmayan birtakım deneylerin daha inançlı formda incelenmesine yardımcı olabilir.
LLM tabanlı modellerin en değerli avantajlarından biri ise deneylerin birebir şartlarda tekrar tekrar uygulanabilmesi. Araştırmacılar, yapay zekâ sistemleri üzerinden farklı senaryoları denetimli biçimde değiştirerek insan psikolojisine dair yeni datalar elde edebileceklerini düşünüyor.
Jakob N. Kather, bu cins deneylerin daha evvel mümkün olmayan bilgi odaklı ruhsal ve biyomedikal araştırmaların önünü açabileceğini söz ediyor.
Yapay zekânın ruh sıhhati alanındaki rolü şimdi erken basamaklarda olsa da, bu çalışmalar gelecekte hem hastalıkların anlaşılması hem de yeni tedavi prosedürlerinin geliştirilmesi için kıymetli bir araştırma aracı haline gelebileceğine işaret ediyor.
