Bir savaş başladığında birinci ölen hakikattir derler. Klişe. Lakin klişe olması yanlış olduğu manasına gelmiyor. Tam aksine, bu cümle her yeni çatışmayla birlikte biraz daha haklı çıkıyor.
Eskiden savaş propagandası belirli merkezlerden yayılırdı. Devlet radyosu, resmi gazete, denetim edilen ajanslar. Kaynağı muhakkaktı. Niyeti muhakkaktı. Bugün o denli mi? Bugün bir savaş başlamadan evvel toplumsal medya çoktan savaşıyor.
Sahte manzara paylaşmak için savaşın başlamasını beklemeye gerek yok
Bir çatışma şimdi kızışmadan, taraflar dijital arenada konum alıyor. Görüntü oyunlarından alınmış imgeler “cepheden son dakika” diye servis ediliyor. Yıllar evvel öbür bir coğrafyada çekilmiş fotoğraflar yeni bir savaşın ispatı olarak sunuluyor. Yapay zekâyla üretilmiş ses kayıtları önderlerin ağzından hiç söylemedikleri sözleri söyletiyor.
Sen bunu izlerken ne hissediyorsun? Öfke mi? Endişe mu? Tam da o duyguyu hissetmen isteniyor.
Dezenformasyon bir bilgi sorunu değil, bir his mühendisliğidir
Savaş devirlerinde palavra haber üretimi barış vaktine nazaran katlanarak artıyor. Araştırmalar gösteriyor ki çatışma devirlerinde doğrulanmamış içerik paylaşım suratı yüzde 70’e kadar artabiliyor. Beşerler korktuğunda, endişelendiğinde, öfkelendiğinde doğrulama refleksi çöküyor. Kaynak sorgulamayı bırakıyoruz. “Olabilir” diyoruz. “Olabilir” dediğimiz an, dezenformasyon kazanıyor.
Burada sorun yalnızca yanlış bilgi değil. Sorun, yanlış bilginin seni bir tarafa çekmesi. Empati duyma gereken yerde nefret ettirmesi. Soru sorman gereken yerde karşılığı hazır sunması.
Algoritmalar taraf tutuyor, haberin yok
Sosyal medya platformları savaş devirlerinde garip bir formda “editör” rolüne bürünüyor. Algoritmalar duygusal içeriği öne çıkarıyor zira duygusal içerik tıklanıyor. Tıklanan içerik para kazandırıyor. Savaşın dehşeti bir etkileşim metriğine dönüşüyor.
Senin akışına düşen imaj, karşındaki insanın akışına düşmüyor. Birebir olaya iki farklı pencereden bakıyorsunuz lakin ikiniz de “gerçeği gördüğünüzü” düşünüyorsunuz. Filtre balonları barış vaktinde rahatsız edici, savaş vaktinde tehlikeli.
Sivil kayıplar iki defa ölüyor
Bir kez bombalarla. Bir kez de manipüle edilen bilgiyle. Gerçek bir trajedi, karşı tarafın propagandası için gerece dönüşüyor. Geçersiz bir trajedi, gerçek trajedilerin inandırıcılığını öldürüyor. Bir müddet sonra toplum “hangisi gerçek” sorusunu sormaktan yoruluyor ve en tehlikeli noktaya ulaşıyoruz: umursamazlık.
Dezenformasyonun en son gayesi seni bir palavraya inandırmak değil. Hiçbir şeye inanamamanı sağlamak.
Peki ne yapacağız?
Savaşları durdurmak senin ya da benim elimde olmayabilir. Ancak savaşın üzerimizde yarattığı bilgi kirliliğine karşı direnebiliriz. Nasıl mı?
Dur. Paylaşmadan evvel bir nefes al. O manzaranın kaynağını sor. O haberin tarihine bak. O başlığın seni hangi duyguya yönlendirdiğini fark et. Şayet bir içerik sende çok bir his yaratıyorsa — çok öfke, çok dehşet, çok hüzün — muhtemelen tam da o denli tasarlanmış.
Savaşlar cephede biter ya da bitmez. Lakin bilgi savaşı fakat senin zihninde biter. Ve o cephede tek asker sensin.
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar külliyen muharrirlerinin özgün niyetleridir ve Onedio’nun editöryal siyasetini yansıtmayabilir. ©Onedio
