Sosyal medyada “Algoritma bizi yönetiyor!” diye feryat ediyoruz ya… Haklıyız da lakin biraz da komik. Milyarlarca dolarlık, binlerce mühendisin gecesini gündüzüne kattığı dev bir ruhsal tuzak kurmuşlar; biz de “Evet efendim, lütfen beni daha da aptallaştırın” diye kaydırıyoruz. Dış algoritma tam bir sokak satıcısı: En kaliteli öfkeyi, kıskançlığı, beğeni açlığını taze taze sunuyor. Sen bir like atıyorsun, o çabucak “Biraz daha ister misin kardeşim?” diye zirvene biniyor. Skinner’ın güvercini bile bizden daha onurlu yaşıyordu; en azından mükafatını açıkça biliyordu.
Ama asıl güldürü şurada: Bu kadar sofistike bir algoritma bile, bizim beynimizdeki içsel anlatıyı yenemiyor.
Dışarıdaki algoritma yalnızca ham unsur veriyor: fotoğraf, görüntü, troll, influencer lüks hayatı… Gerisini senin beynin yazıyor. Antonio Damasio’nun dediği üzere, “Ben” dediğimiz şey aslında daima güncellenen bir otobiyografik roman. Algoritma sana “Bak şu herifin yatını” diye gösteriyor. Zayıf içsel anlatın çabucak devreye giriyor: “Ben başarısızım, hayatım çöp.” Güçlü içsel anlatın ise gülüp geçiyor: “Güzel makine, tebrikler. Benim öykümde ise farklı bir kısım yazılıyor.”
En büyük hiciv tam burada: İnsanlık tarihi boyunca hükümdarlar, dinler, ideolojiler bizi yönetmeye çalıştı. Artık ise bir avuç Silikon Vadisi çocuğu, bizim kendi kendimize kurduğumuz öyküyü ele geçirerek tıpkı işi yapıyor. Ve biz istekli köle oluyoruz. “Algoritma beni zehirliyor” diye şikâyet ederken aslında “Kendi öykümü yazmak istemiyorum, sen yaz” diyoruz. En kolay yol bu zira.
Peki bu dijital sürüden nasıl kurtuluruz? İçsel anlatımızı şuurlu olarak güçlendirerek.
İçsel Anlatıyı Güçlendirme Teknikleri (Pratik ve Keskin)
Dışsallaştırma (Externalization) Sorunu kendinden ayır. “Ben başarısızım” yerine “Başarısızlık denen bu bulut bugün yeniden tepemde dolaşıyor” de. Sorun sen değilsin, sorun sorundur. Bu kolay lisan değişikliği, algoritmanın sana yapıştırdığı etiketleri söküp atar.
Yeniden Müelliflik (Re-authoring) Her akşam 10-15 dakika eski bir “başarısızlık” öykünü al ve yine yaz. “O iş olmadı zira ben yetersizdim” yerine “O iş olmadı zira o zamanki ben şimdi bu versiyonum değildi; artık çok daha güçlüyüm ve o tecrübe tam da bu gücü verdi.” Geçmişi çıkara çevir. Psikologlar bunu yapıyor ve işe yarıyor.
Bilişsel Yine Çerçeveleme (Cognitive Reframing) Algoritma sana öfke pompalar. Dur ve sor:
-
Bu içeriği nitekim ben mi istedim, yoksa algoritma mı merakımı tetikledi?
-
Bu post beni büyütüyor mu, yoksa yalnızca duygusal kaşıntı mı veriyor? Negatif otomatik niyetleri fark et, meydan oku ve yerine güçlendirici bir cümle koy.
Günlük Anlatı Yazma (Expressive Writing) James Pennebaker’ın tekniği: Her gün 15 dakika, hiç düzeltmeden, en derin hislerini ve hayat öykünü yaz. Vakitle eski sınırlayıcı öykü dağılır, yeni, güçlü bir anlatı ortaya çıkar.
Değer Bazlı Sahne Kurma Kendine sor: “Benim öykümün kahramanı neye bedel verir? Dileklerim, kaygılarım, geçmişimle nasıl bir bağ kuruyorum?” Her gün küçük bir aksiyonla bu kıssayı yaşa. Algoritma sana “tüket” derken sen “yarat” diye yanıt ver.
İç Eleştirmeni Susturma İçindeki o ses (“Yetersizsin, herkes senden iyi”) geldiğinde onu bir karakter olarak gör: “Aa, Yetersizlik Bey tekrar konuşmaya başladı.” Selam ver, teşekkür et (korumaya çalıştığı için) ve yoluna devam et. ACT ve öz-şefkat teknikleriyle bu sesin gücü süratle azalır.
Bu teknikleri uyguladıkça dış algoritma çaresiz kalır. Sana yem atar fakat sen yemi yutmaz, hatta “Teşekkürler, bu gereçle ben daha hoş bir kıssa yazacağım” dersin.
Dijital çağın en büyük ironisi şu: En gelişmiş yapay zekâlar, en sinsi algoritmalar bile hâlâ bir şeyi yapamıyor: Senin hayatını senin yerine manalı kılamıyor. O işi lakin sen yapabilirsin.
Dış algoritma bir akıntıdır; seni sürükleyebilir, öfkeyle, kıskançlıkla, boş beğeniyle doldurabilir. İçsel anlatın ise kürek ve pusuladır.
Ya akıntıyla birlikte dijital sürüye katılırsın, ya da kendi rotanı çizer, kendi kıssanın şuurlu müellifi olursun.
Her kaydırmada, her bildirimde seçim yine karşına çıkıyor.
Bu sefer öyküyü kim yazsın? Sen mi, yoksa o mu?
X
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar büsbütün müelliflerinin özgün fikirleridir ve Onedio’nun editöryal siyasetini yansıtmayabilir. ©Onedio
