Ekrana uzanan el artık refleks haline geldi. Bildirim gelmese de kilit açılıyor. Bildiri yoksa toplumsal medya denetim ediliyor. Toplumsal medya yoksa e-posta yenileniyor. Psikoloji ise davranışın ardında sandığımızdan daha derin motivasyonlar olduğunu söylüyor.
Fark ettiniz mi, birçok vakit hakikaten gereksinim olmadığı halde telefon denetim ediliyor. Aslında sıkıntı merak değil; ödül beklentisi.
Kaynak 1, Kaynak 2
Telefon denetim etme dürtüsü slot makinesi mantığıyla çalışıyor.
Psikiyatride ‘aralıklı ve değişken ödül sistemi’ olarak tanımlanan sistem, kumar makinelerinin çalışma prensibiyle birebir. Birden fazla bildirim sıradan çıkıyor. Kıymetsiz bildiriler, reklama benzeyen içerikler, sıradan paylaşımlar… Ancak ortada sahiden değerli, heyecan verici ya da duygusal mana taşıyan bildiri geliyor.
Belirsizlik tam olarak burada devreye giriyor. Ne vakit ödül alınacağı bilinmediği için zihin daima tetikte kalıyor. ‘Ya kıymetli ileti geldiyse?’ niyeti kişiyi ekrana bağlı tutuyor. Aslında beklenti, alınan hazdan daha güçlü çalışıyor. Mümkünlük ihtimali bile dopamin salınımını tetiklemeye yetiyor.
Sürekli ekrana dönmek birden fazla vakit yalnız kalamamakla bağlantılı.
Araştırmalarda iştirakçilere telefonları alındığında sırf düşünmeleri istenmiş. Değişik sonuç ortaya çıkmış: İştirakçilerin yarısı sırf düşünmek yerine hafif elektrik şoku almayı tercih etmiş.
Zihinle baş başa kalmak sandığımız kadar kolay değil. Kasvet, telaş, geçmiş pişmanlıklar ya da gelecek meçhullüğü yüzeye çıktığında ekran inançlı kaçış alanı üzere işliyor. Toplumsal medya akışı, bildiri trafiği ya da görüntü içerikleri zihni meşgul ederek içsel sessizliği bastırıyor. Yani telefon birden fazla vakit irtibat aracı değil, his düzenleme aracı haline geliyor.
Modern ömürde telaş kaynakları da arttı. Ekonomik belirsizlik, çevresel krizler, toplumsal karşılaştırma kültürü… Ekran, gerilimle başa çıkma metodu üzere çalışıyor. Ama uzun vadede zihni daha da yoran döngü yaratıyor.
Psikolojide davranışlar spektrum üzerinde kıymetlendirilir.
Telefon denetim etmek tek başına hastalık manasına gelmez. Şayet davranış düşünce yaratmıyor, fonksiyonelliği bozmuyor ve toplumsal hayatı etkilemiyorsa patolojik sayılmaz. Başa çıkma formülü olarak kalır.
Sorun, denetim kaybı başladığında ortaya çıkar. Daima süratli dopamin akışı, kitap okumak, ders çalışmak ya da sakin aktivitelerden alınan hazzı azaltır. Zihin daha ağır uyarana alışır.
Neyse ki beyin esnek yapıya sahip. Nöroplastisite sayesinde yeni alışkanlıklar geliştirilebilir. Ekran molaları, bildirim kapatma, belli saatlerde kullanım, yüz yüze toplumsal temas artırma üzere adımlar ödül sistemini tekrar dengeleyebilir.
