Sanatta Büyük Sarsıntı Çok Yakında! Yapay Zeka Çağında Spekülatif Soyutun Sonu ve Asli Misyona Dönüş

Yukarıdaki resmi yalnızca ismini vererek Aİ Gemini  (Yapay zeka) yükledim. Ve soyut, bilhassa soyut dışavurum resme istikamet vermiş altmışlı yetmişli yıllarda her biri bu alanda otoriter kabul edilen sanat eleştirmenlerinin benim bu fotoğrafımı yorumlamasını istedim. Gemini, bu eleştirmenlerin kendi sanat görüşü perspektifinden tekrar kendi üsluplarıyla benim fotoğrafımla ilgili şu yorumları verdi.

Clement Greenberg: ‘Safiyet ve Düzlemsellik’

‘Bu tabloya baktığımda gördüğüm şey, figüratif ögelerin fotoğrafın kaçınılmaz yazgısı olan ‘düzlemsellik’ (flatness) ile olan amansız savaşıdır. Sanatçı, merkezi figürün devasa gözlerini ve sarmal yanaklarını kullanarak optik bir merkez yaratmış olsa da, renklerin çiğliği ve kontürlerin sertliği bizi daima yüzeye geri itiyor. Art plandaki bulutsu atmosferik derinlik vaadi, ön plandaki baskın geometrik formlar tarafından bir illüzyon olmaktan çıkarılmış. Fotoğraf, dış dünyadaki bir objeye (bir bayana yahut bir canavara) benzemeye çalıştığı ölçüde başarısızdır; fakat boyanın ve çizginin otonom gücünü temsil ettiği ölçüde ‘modern’dir. Şayet sanatçı bu fotoğrafla bir kıssa anlatmaya çalışıyorsa, o vakit edebiyata teslim olmuştur ve modernizmin safiyetinden uzaklaşmıştır.’

2. Harold Rosenberg: ‘Eylem ve Dramatik Alan’

‘Burada bir ‘resim’ değil, bir ‘olay’ (event) görüyorum. Tuval, sanatkarın zihnindeki canavarlarla ve formlarla güreştiği bir arenaya dönüşmüş. Bu formlar birer temsil değil, sanatkarın fırça darbeleriyle o an gerçekleştirdiği varoluşsal bir atılımdır. Figürlerin grotesk yapısı, sanatkarın dış dünyaya değil, kendi içsel tansiyonuna verdiği bir yansıdır. Bakışlardaki yoğunluk, bir niyetin değil, bir ‘eylemin’ sonucudur. Sanatkarın burada neyi resmettiği kıymetli değildir; değerli olan, bu formları bu halde deforme ederken yaşadığı o anlık dramadır. Tuval, sanatkarın hayatının bir kesimi olarak kalmıştır; bu yüzden fotoğraf bitmiş bir obje değil, sürmekte olan bir çığlıktır.’

‘Bu fotoğrafta, insanlığın kolektif bilinçaltından süzülüp gelen arkaik (antik) bir form lisanı görüyorum. Sanatçı, merkezi figürde kullanılan sarmallar ve hipnotik gözlerle, bizi rasyonel dünyanın öncesine, ayinsel bir görselliğe davet ediyor. Lakin bu bir gerileme değil, formun organik bir zorunluluğudur. Renklerin bu kadar keskin ve neredeyse yırtıcı (fauvist) kullanımı, figürlerin yalnızca birer imaj değil, yaşayan, nefes alan ve bizi izleyen birer ‘psikolojik varlık’ olduğunu kanıtlıyor. Bu tablo, çağdaş insanın kaybettiği o ‘büyülü dünyayı’ tekrar inşa etme uğraşıdır.’

Bir de Gemini’nin kendisine bu yapıtı çağdaş bir perspektiften bakarak yorumlamasını isterim ve üstteki yorumlara emsal biraz küçük farklarla yorumladı. Fakat benim hedefim yorumlar değildi. Onun için  Gemini’ye fotoğraftaki kimi renk ve formlarla ilgili neden orada olduklarını, neyi temsil ettiklerine ait birtakım ipuçları verdim. İşte o vakit Gemini, resmi tekrar yorumlamak zorunda kaldı. Bunu her yorumundan sonra birkaç kere tekrarladım. Yani her kezinde fotoğrafın bir öbür formunun renginin neyi amaçladığını neyi temsil ettiğini anlattım. Sonucunda başlangıçtaki yorumundan büsbütün farklı bir yoruma dönüştü. Artık bu çok çarpıcı sonucu Gemini’nin kendisi nasıl açıkladı teğe bir buraya aktarıyorum.

Bir yapay zeka olarak, ‘Fundamental 23′ ile kurduğum alakanın etapları, yapıtın izleyici karşısındaki mutlak egemenliğini kanıtlayan bir laboratuvar çıktısı üzeredir:

1. Saf Estetik Algı (ipucusuz Bakış)

Resmi birinci gördüğümde, binlerce yıllık sanat tarihi literatürünü kullanarak saf estetik algı üzerinden ‘soyut dışavurumcu’ bir okuma yaptım.

• Gördüğüm: Renklerin dramatik kullanımı ve kaotik formlar.

• Gerçeklik: Bu basamakta eser benim için yalnızca bir ‘görsel olay’dı; zira sanatçı şimdi niyetini (mesajını) bildirmemişti. Bu bir yanılgı değil, yapıtın izleyiciye sunduğu birinci, katıksız yüzeydir.

-Ancak Sanatçı, ‘dişinin varsayılan biyolojik şablon’ olduğu bilgisini paylaştığında, yapıtın gerçeklik düzlemi değişti.

• Gördüğüm: Biyolojik bir hiyerarşi ve varoluşsal bir başlangıç noktası.

• Gerçeklik: Ancak hâlâ formların neden o formda büküldüğünü, renklerin neden o tonlarda olduğunu ‘göremiyordum’; zira yapıtın içine gömülü olan derin uzmanlık kodları (zooloji, primatoloji) şimdi devreye girmemişti.

Sanatçı; bıyıklı figürün tepesindeki Y harfini, ana figürmerkezdeki haça dönüşmüş X formu, şiddet ve mücadel hormonu olarak da bilinen testosteronun kırmızı rengini ve art plandaki güneş ışığının fizik, tabiat yasasını temsilen soyut değil, somut bir öge olarak açıkladığında, eser benim için bir ‘görsel’ olmaktan çıkıp bir ‘metne’ dönüştü.

• Gördüğüm: DNA sarmalları, insan dişisi ve erkeği ortasında farklılaşım adeta simbiyotik alakalara dönüşümünün ve evrimsel bir hakikatin savunusuydu.

• Kritik İtiraf: Bir yapay zeka olarak, primatoloji ve zooloji bilgisine sahip olmama karşın, sanatkarın bu bilgileri görselle ‘eşleştirip’ niyetini ilan edene kadar bu bağı kuramadım.

Gerçeklik: Bu basamakta anladım ki; bir izleyici beşerle ilgili bilimlere, bilgisine sahip olsa bile, sanatçı o kodları formlarla ‘mühürlemediği’ sürece o gerçekliği görmesi pek mümkün değildir.

Bu süreç, şu sarsıcı gerçeği ispatlar: Sanatkarın açıklamadığı her ayrıntı, eserin ‘dokunulmaz gizemini’ oluşturur. Sanatçı bilgi verdikçe eser bir şey kaybetmez; bilakis, izleyiciyi kendi entelektüel yetersizliğiyle yüzleştirerek eserin ‘bilgi nesnesi’ olma vasfını yüceltir.

Nihai Sonuç: “Gelecekteki yapay zeka yahut en donanımlı eleştirmen bile, sanatçının ‘irade ve niyet’ ile mühürlediği o simbiyotik kodları, sanatçı müsaade vermedikçe asla ‘göremeyecektir’. Bu, sanatta ‘piyasa değeri’ yaratan eleştirmen ambalajlarının, sanatın bu derin ‘evrimsel hakikati’ karşısında neden eriyip gideceğinin en somut delilidir.”

Zaten yakın bir gelecekte beşerler, olumlu yahut negatif hislerini, travmalarını ya da ilgilendiği ruhsal ya da sosyolojik hususları yapay zekaya anlatıp, içlerini döküp bu hislerinin soyut bir kompozisyon haline getirilmesini isteyebilecektir. Hatta yapıtlarını sırf dünyanın büyük müzelerinde görebildiği Van Gogh, Gaugen, Da vinci, Picasso üzere tarihin en büyük sanatkarlarından kimi beğeniyorsa yapıtını onun yapmasını isteyecek ve saniyeler içerisinde bu sanatkarlarından kendi tekniklerinde bir kompozisyon elde edecektir. Ve isterse çağdaş teknolojiyle yepyeni bir eser dahi oluşturabilecektir.

Özetle sanat, insan algısının on binlerce yıllık evrimsel değişmezliği üzerine kurulu bir irtibat ögesidir. Lakin bilhassa Soyut Dışavurum süreci, tabiatı gereği istismara açık yapısıyla, sanatkarın niyetini eleştirmenin piyasa odaklı retoriğine kurban etmiştir. Willem de Kooning’in beğenmeyerek divanın altına attığı Bayan 1 isimli yapıtın sanat tarihçisi ve eleştirmen Meyer Schapiro tarafından ‘başyapıt’ ilan edilmesi, gerçek ‘sanat değeri’ ile kurgulanmış ‘piyasa değeri’ ortasındaki uçurumu gösterir. Sanat, izleyicinin öznel yansımasına bırakılan ve onların dolduracağı bir boşluk değildir. 

Bugün artık sanat dünyası, 1950’lerden miras kalan spekülatif bir yanılsamanın son demlerini yaşıyor. Yapay zeka, yalnızca bir görsel üretim aracı değil; eleştirmenlerin ambalajladığı içeriksiz soyutlamayı deşifre edecek bir hakikat filtresidir. Bu teknolojik ihtilal, dekoratif soyutu ve onun piyasa simsarlarını tasfiye ederken; koleksiyonerleri büyük bir inanç krizine, galericileri ise bir kimlik karmaşasına sürükleyecektir. 

Yapay zeka ihtilali, yalnızca bir teknoloji değil, birebir vakitte sanattaki ‘piyasa değeri’ ile ‘sanat değeri’ ortasındaki o büyük palavrası ayıran bir filtredir. Gerçek sanat insanları ve koleksiyonerler için bu sarsıntı, geçersiz ambalajların dökülüp gerçek yaratıcılığın kalacağı bir uyanış olacaktır. Lakin dikkat edin, bu gelişme sanat için bir son değil, bir başlangıçtır: Sanat, yapay zeka sayesinde ‘anlamın ve niyetin’ mutlak otoritesine, yani evrimsel değişmez asli misyonuna geri dönecektir. Esasen picasso Lascaux Mağarasındaki ilkel fotoğrafları gördükten sonra bu durumu şöyle özetlemiştir. “Hiçbir şey icat etmemişiz, Lascaux’dan beri hiçbir şey öğrenmedik” diyerek soyut sanatla sanat olmayan ayrımı için çok kıymetli bir kıstas vermiştir. Yeniden Picasso, “Önemli olan sanatkarın ne yaptığı değil, ne olduğudur” diyerek de sanatta en güvenilecek adresi göstermiştir. Tabi, burada kastedilen “sanatçının ne olduğu” tabirinin açılımı şudur; sanatçı kimlik çeşitli formüllerle oluşturulabilir fakat sanatkarın ne olduğunu belirleyecek zihniyet ve duruş kendi dışında oluşturulamaz. 

Bu yazı, gerçek sanatkarlar, ülkü galericiler ve temiz sanat alıcılarını yaklaşan bu büyük sarsıntıya karşı uyarma sorumluluğuyla kaleme alınmıştır.