Depremi hissettiğimiz anda refleks üzere telefona sarılıyoruz. Yakınlarımızı aramaya çalışıyor fakat bir türlü ulaşamıyoruz. İnternet bir müddet çalışıyor üzere olsa da klasik aramalar genelde mümkün olmuyor. Bu durum çabucak herkesi birebir anda etkiliyor. Bunun en büyük örneğini de 23 Nisan 2025’te yaşanan 6.2 büyüklüğündeki İstanbul zelzelesinde yaşadık. Sahi, neden operatörler bile internet üzerinden arama yapmamıza dair bize bildiri yolladı? Gelin bakalım…
Telefonlar aslında bozulmuyor, sistem çok yükleniyor.
Depremin çabucak akabinde milyonlarca kişi tıpkı anda yakınlarını aramaya çalışıyor. Operatörlerin kullandığı GSM altyapısı ise bu kadar yüksek yoğunluğu kaldıracak formda tasarlanmış değil. Olağanda binlerce kişinin tıpkı anda bağlandığı bir sistem, bu türlü harikulâde bir anda milyonlarca arama talebiyle karşı karşıya kalınca tıkanıyor.
Yani sistem büsbütün çökmüş olmuyor fakat yoğunluk nedeniyle çalışamaz hale geliyor. Bu durum, yılbaşı gecesi ya da değerli bir maç sonrası oluşan yoğunluğa benzetilebilir fakat ölçü olarak çok daha büyük bir düzeyde yaşanıyor. Bir baz istasyonunun birebir anda hizmet verebileceği kişi sayısı sonlu ve bu hudut aşıldığında irtibat duruyor.
Sadece yoğunluk değil, altyapı hasarları da bağlantısı etkiliyor.
Her ne kadar operatörler son yıllarda altyapıyı güçlendirmeye çalışsa da, sarsıntılar baz istasyonlarına fizikî ziyan verebiliyor. Fiber optik sınırlar kopabiliyor, elektrikler kesilebiliyor ve bu da bağlantı kanallarını devre dışı bırakıyor.
Elbette kimi istasyonlarda jeneratörler devreye giriyor lakin bu da sonlu vadeli bir tahlil. Yakıt tükendiğinde ya da jeneratör de hasar alırsa irtibat büsbütün kesiliyor. 1999 Marmara ve 2023 Kahramanmaraş sarsıntılarında yaşanan bağlantı sorunları, pratikte de ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Peki neden internet tabanlı uygulamalar bir müddet daha çalışabiliyor?
İnternet, telefon aramalarından farklı bir sistem üzerinden ilerliyor. Sesli aramalar GSM şebekesiyle yapılırken, internet uygulamaları taşınabilir data ya da Wi-Fi ile çalışıyor. Bu yüzden WhatsApp, Telegram üzere uygulamalar, aramalar yapılamazken dahi bildiri gönderme ve pozisyon paylaşma imkanı sunabiliyor. Bu uygulamalar daha az datayla çalıştıkları için yoğunluk anlarında bile kullanılabiliyor.
Aslında bu sorun çözülebilir lakin kolay değil. Uzmanlar, sistemin büsbütün çökmesini önlemek için yedek kapasite oluşturmanın mümkün olduğunu söylüyor. Ancak hem teknik hem de finansal açıdan büyük yatırımlar gerektiriyor. Olağan vakitlerde kullanılmayan lakin sadece afet anında devreye giren sistemlerin kurulması önemli maliyetler doğuruyor. Türkiye üzere zelzele riski yüksek bir ülkede bu yatırımların ertelenmesi de kaçınılmaz…
